Kültürel Mirasta Kapsayıcılık: Erişimden Katılıma Uzanan Yeni Bir Bakış

TÜBA tarafından yayımlanan “iNCLUSION in the Cultural Heritage Sector” başlıklı eser, kültürel mirasın herkes için anlaşılır ve katılıma açık hâle getirilmesine yönelik bilimsel yaklaşımları ve uygulama modellerini bir araya getiriyor. Kitabın editörlüğünü TÜBA Başkanı Prof. Dr. Muzaffer Şeker ile Doç. Dr. Kevser Çınar üstleniyor.

Yayın, kapsayıcılığı yalnızca fiziksel erişim koşullarıyla sınırlamıyor. Engelli bireylerin ve kültürel yaşama katılımda güçlük yaşayan grupların deneyimleri, temsilleri ve karar alma süreçlerindeki yeri de incelemenin merkezine alınıyor. Eser; araştırmacılar, müze yöneticileri, eğitimciler, mimarlar, şehir plancıları, dijital teknoloji geliştiricileri ve kamu politikası uzmanları için kapsamlı bir başvuru kaynağı olarak öne çıkıyor.

Uluslararası İş Birliğinin Ürünü

Çalışma, TÜBA koordinasyonunda yürütülen ve Avrupa Birliği Erasmus+ programı tarafından ortak finanse edilen iNCLUSION projesinin bilimsel çıktıları arasında yer alıyor. Yükseköğretim öğrencilerinin engelli bireylere yönelik dönüştürücü kültürel deneyimler oluşturma kapasitesini geliştirmeyi amaçlayan proje kapsamında hazırlanan kitapta, kültürel miras turizmi, müzecilik, eğitim, mimarlık, iletişim, dijital beşerî bilimler ve kamu politikaları kapsayıcılık ekseninde bir araya getiriliyor.

Bölümlerde kuramsal tartışmalarla birlikte literatür incelemeleri, kurumsal deneyimler ve saha çalışmalarına dayanan değerlendirmeler yer alıyor.

Teknolojiden Çok Duyulu Müzelere

Eserde kültürel miras turizminde erişilebilirlik, teknolojinin kapsayıcı deneyimlerdeki rolü, dijital hikâye anlatıcılığı ve kapsayıcı eğitim gibi başlıklar ele alınıyor. Görme engelli bireyler için dokunsal tezhip ve hat sergilerinden çok duyulu müze tasarımına, oyun temelli yaklaşımlardan çocukların kültürel mirasla buluşturulmasına kadar çeşitli uygulamalar inceleniyor. Kitap ayrıca evrensel tasarımla öğrenme, tarihî kent merkezlerinde sürdürülebilir ulaşım ve kültürel peyzajlarda dışlanma gibi konulara da yer veriyor.

Bu çeşitlilik, kapsayıcılığın yalnızca binaların fiziksel özellikleriyle değil; ulaşım sistemleri, kurumsal çalışma biçimleri, kültürel anlatılar, dijital içerikler ve hangi toplulukların hafızasına yer verildiğiyle de ilişkili olduğunu ortaya koyuyor.

Erişim Tek Başına Yeterli Değil

TÜBA Başkanı Prof. Dr. Muzaffer Şeker, sunuş yazısında kültürel mirası ortak hafızanın, kimliğin ve toplumsal katılımın alanı olarak tanımlıyor. Şeker, mirasın değerinin herkesin ona erişebilmesi, yorumlayabilmesi ve katkıda bulunabilmesiyle güçlendiğini belirtiyor.

Doç. Dr. Kevser Çınar ise önsözünde, kültürel mirasa erişimin temel bir kültürel hak olduğunu, ancak tek başına kapsayıcılık sağlamadığını vurguluyor. Çınar’a göre bir kişinin müzeye girebilmesi, o kişinin kültürel anlatılarda temsil edildiği ya da karar süreçlerinde söz sahibi olduğu anlamına gelmiyor.

Dijital Dönüşümün Sınırları

Çınar, yapay zekâ, sanal ve artırılmış gerçeklik, podcastler ve çok duyulu arayüzlerin kültürel mirasa erişimi genişletebileceğini belirtiyor. Ancak teknolojinin kendiliğinden kapsayıcı olmadığına dikkat çekiyor. Uygulamaların değeri; nasıl tasarlandıklarına, hangi deneyimleri temsil ettiklerine, farklı kullanıcılar için erişilebilir olup olmadıklarına ve geliştirme süreçlerine kullanıcıların katılıp katılmadığına bağlı bulunuyor.